زنده ياد احمد بورقاني،ماهنامه آيين،شماره 11-12
سر يکي از چهارراه هاي خيابان کريستوفر که رسيديم،در ميان هياهوي جمعيتي که در آمد و شد بودند،امير زماني نيا گفت:بايستيم تا ساير دوستان که عقب مانده اند،برسند.معمولا گشت و گذار دسته جمعي در گرينويچ ويليج با تلفات همراه بود.لحظات انتظار هنوز طولاني نشده بود که ديدم امير زماني نيا،سفير سابق ايران در مالزي که به لطف دولت مهرورزي دوره سفارتش به شش ماه نکشيد و در آن زمان،يعني سال 1370 يکي از ديپلمات هاي ارشد و تواناي ايران در سازمان ملل بود،سرگرم گفت و گو با پيرمرد خنزرپنزري است که در کنجي روي زمين نشسته و گوييماه هاست رنگ آب و حمام و ليف و صابون نديده است.دقايقي نگذشته بود که امير صدايم کرد و گفت:نگاه کن،ايشان استاد فلسفه در دانشگاه نيويورک است.سال ها پيش به تهران و شيراز سفر کرده و علاوه بر فلسفه غرب،با فلسفه اسلامي هم آشناست.آدم احساس مي کند بين او وملاصدرا نوعي سر و سر برقرار است.دوسالي است که درس و بحث رسمي را رها کرده و به جرگه ملامتيان و گوشه نشينان ويليج پيوسته و پياله فروشي محله،پاتوق روز و شبش شده است.برخي کلمات فارسي از جمله "عشق" را به ياد داشت،اما نکته مهم اين بود که تمايلي نداشت درباره دانشي که حامل آن است گفت و گو کند.ظاهرا آمده بود از کوچه رندان گذر کند،اما صحبت ياراني چند،از رفتن بازش داشته بود.به زبان بي زباني به کيسه خالي اش اشاره اي کرد و في الفور،دست سخاوتمند امير حداقل براي يک هفته خيالش را از ابناي بشر بي نياز کرد.استاد را وانهاديم و برگشتيم تا گمشدگان را بيابيم.امير گفت هر گوشه ويليج را که سرک بکشي،مي تواني عضوي از قبيله عالمان و شاعران و فيلسوفان و نويسندگان و هنرمندان را بيابي که به عالم صورت پشت پا زده اند تا گرفتار کفش تنگ دنيا نباشند.
گر پشت پا به عالم صورت نمي زني/تا روز حشر گرفتار اين کفش تنگ باش
گرينويچ ويليج محله اي قديمي است که نيويورک از آنجا سر برآورده است.ويليج امروز خود دنيايي است در حاشيه دنيايي بزرگ تر به نام منهتن و هر کس را که به نيويورک بيايد،به خود مي خواند،نيويورکي که خلاصه جهان امروز مي خوانندش.ويليج يا همان دهکده خودمان،از محلات بيست و چهار ساعته نيويورک است و زندگي را در آنجا توقفي نيست.در لابلاي ميز و صندلي هاي رستوران هاي خرد و کلان ويليج که از شمار بيرونند،يا پشت پيشخوان پياله فروشي هاي عجيب و غريب و هفت جوشان همه جور آدميزاد کله دار و بي کله مي توان يافت:روشنفکر بيکار،نويسنده،استاد دانشگاه،شاعر،نقاش،دانشجو،موسيقيدان،کشيش سابق،خاخام بي خيال،کارگردان و خلاصه اهالي کوچه فرهنگ و ادب و هنر و کتاب که برخي وامانده اند،عده اي وا داده اند و جمعي هم لباس ملامت به تن کرده اند تا کس را ياراي ايذايشان نباشد؛کساني که گاه حتي سخني يا حرف و گپي ا هم مايه غصه مي دانند و سخت از آن گريزانند.هر قدر تو مشتاق سر و کله زدن با اين جماعت و گفتگو درباره خودشان و داشته هايشان باشي،آن ها بيشتر مي کوشند از تو بگريزند يا حرف هاي بي سر و ته تحويلت دهند.ويليج البته اماکن فرهنگي و هنري ديدني و قابل تامل فراواني دارد،هم تئاتر مولفش تو را به خود مي خواند،هم فيلم هاي ديدني اي که نتيجه تراوشات فکري وابستگان هفتاد و دو ملت است و هم آثار غير قابل فهم و درک نقاشان و طراحان و مجسمه سازان.مسافراني که از ايران به نيويورک وارد مي شوند،معمولا اين بخت را دارند که به ويليج سرکي بزنند و در کنار پياده روي يکي از کافه ها،فنجاني قهوه يا استکاني چاي سر بکشند و تا آنجا که ميسر و ومقدور است،از کار جماعت ويليجي سر درآورند.
هميشه دوست داشتم از کار جماعت ويليج نشين و ويليج دوست به طور عام سر درآورم،البته فوري و فوتي و بدون پرداخت کمترين هزينه.حتما تصديق مي فرماييد که اين ممکن نيست،مگر آنکه تلخ و شيرين زندگي با ايشان را برگزيني يا بخت يارت باشد و متون و نوشته هاي به درد بخوري به دستت بيفتد.
امروز اين بخت نصيب شده تا طبقه ويليج نشين و ويليجيان را قدري بشناسيم،با کتاب جمع و جوري که جناب بهمن کيارستمي،زحمت ترجمه روان آن را بر خود هموار کرده است.کتاب،موسيقي آب گرم نام دارد و نويسنده آن،هاينريش کارل بوکفسکي است که هم خوش ذوق و قريحه است و هم با طايفه ويليجيان آشناست،البته از نوع کاليفرنيايي و طنازشان.بوکفسکي آلماني تبار است؛هشتاد و پنج سال قبل در خردسالي همراه پدر و مادرش به آمريکا رفت و در سال 1373 در حالي که سي و هشت کتاب شعر و داستان کوتاه و رمان و نمايشنامه را به عنوان ماترک براي ما باقي گذاشت،دنياي بي مروت را وانهاد و رفت.بوکفسکي هم شاعر است و هم داستان نويس.اولين مجموعه شعر او در سال 1339 خودمان از زير چاپ درآمده و اولين رمان او به نام اداره پست در سال 1350،يعني زماني که نيم قرن زندگي را پشت سر گذاشته بود.بوکفسکي آثاري خواندني،رک،پر تحرک و اشتها آور براي کتاب خوانان خلق کرده،کتاب هايي که در زندگي روشنفکري در آمريکا و محلات و نواحي آن بريدگي هايي سخت عميق ايجاد مي کند.موسيقي آب گرم دربردارنده 12 داستان کوتاه قابل انتشار در ايران است که بهمن کيارستمي آنها را از دو مجموعه داستان او که در سال هاي 1352 و 1362 چاپ شده اند،انتخاب و ترجمه کرده است.آن طور که آقاي کيارستمي مي گويد،تنها اثري که پيش از اين از بوکفسکي در ايران چاپ شده،قصه اي است که آقاي محمدعلي سپانلو در سال 1357 از او ترجمه و در کتاب هفته منتشر کرده است.
شخصيت محوري داستان هاي بوکفسکي،هنري چيتانسکي نام دارد.او اديبي است بدمست که درباره همه امور با صراحت و بي رحمي نظر مي دهد،به موسيقي علاقه مند است و از زنان گريزان.
در داستان هاي موسيقي آب گرم،ويژگي هاي جامعه ادبي و روشنفکري آمريکا را از منظر يکي از اعضايش مي توان ديد؛اين کتاب شايد پاسخي باشد براي اين پرسش اهل جستجو که چرا جامعه روشنفکري آمريکا در داخل اين کشور در مقايسه با روشنفکران ساير جوامع ناکارآمد و به رغم توليد آثار جدي و قوي،در امور اجتماع کم تاثير است.
بوکفسکي روشنفکران يا اهالي مجتمع شعر و ادب و هنر و داستان در آمريکا را آدم هايي تلخ،بي تربيت،بي اعتقاد به باورهاي ديني حاکم بر جامعه و عموم مردم،ساز مخالف کوک کن،ناکارآمد،منفي باف،ترسو،بريده از جمع و عاشق عيش و نوش و بي خيالي و عشرت طلبي معرفي مي کند که در عين حال،در آفرينش و خلاقيت هاي هنري و ادبي و فرهنگي از سرآمدان دورانند.
او در داستان سياست،روشنفکر را مخالف خواني بي منطق مي داند و چنين مي نويسد:"تو کالج لوس آنجلس،درست قبل از جنگ جهاني دوم نازي شده بودم.هرچند فرق هيتلر با هرکول را نمي دانستم و اصلا برام اهميتي نداشت،اما حوصله ام از دست ميهن پرست هايي که مي گفتند بايد به جنگ اهريمن رفت،سر رفته بود.براي همين هم تصميم گرفتم ساز مخالف کوک کنم.البته حتي به خودم زحمت مطالعه درباره هيتلر رو هم نداده بودم،فقط هر چيزي که احساس مي کردم شيطاني و جنون آميزه،من رو به خودش جذب مي کرد.به هر حال،من بي هيچ اعتقاد سياسي اي،فقط براي در رفتن از گير جريان هاي معمول نازي شده بودم." و اين همان هنري چيتانسکي است که باور دارد "بعضي وقت ها آدمي که به کارش اعتقاد نداره،بيشتر دل مي ده به کار،دليلش اينه که هيچ وابستگي عاطفي اي به کارش نداره."
انتخاب بهمن کيارستمي از داستان هاي بوکفسکي چنان است که خواننده تا حدودي با زندگي مرسوم اعضاي جامعه ادبي و هنري آمريکا در سطوح مختلف آشنا مي شود و تصويري نسبي از برخي روحيات ايشان به دست مي آورد.البته راي و نظر بوکفسکي درباره زنان را علي القاعده نمي توان به جامعه روشنفکري آمريکا تعميم داد.او ضد زن است و از طرح صريح آن نيز ابايي به خود راه نمي دهد.در داستان کوتاه شاعر بزرگ،وقتي از شاعر خوش قريحه ملامتي در خود فرورفته،سوال مي شود"نظر شما درباره حقوق زنان در اجتماع چيست" او پاسخ مي دهد: "هروقت که اون ها حاضر شدند توي کارواش کار کنند،پشت گاوآهن راه برن،عربده کش ها را از کافه بيرون بيندازند،توي فاضلاب کار کنند،توي جنگ سينه هاشون رو جلوي گلوله سپر کنن،من مي مونم خونه ظرف مي شورم و کرک هاي قالي را پاک مي کنم."
يک کارمند کشتي سازي با دماغ سرخ،يکي از داستان هاي خواندني کتاب کوچک موسيقي آب گرم است.داستان،ماجراي زندگي کارمندي است که گاه مرتکب شعر و داستان هم مي شود و چندان مرتبه اي نيز در ميان اهل فضل ندارد.بوکفسکي در اين داستان،رشد و ترقي پله پله نويسنده اي را نشان مي دهد که روزگاري براي چاپ آثارش حتي در مجلات کم تيراژ به سختي جايي مي يافت،ولي بعدها بر اثر مناسبات سرمايه داري در چنان مرتبه اي از ثروت و منزلت اجتماعي قرار مي گيردکه حاضر نمي شود سردبير مجله اي را که دوستش هست،براي انجام مصاحبه به حضور بپذيرد.نويسنده اي که خاک نشين بود و اکنون برج عاج نشين شده،حاضر نيست به پشت سرش بنگرد.در عين حال نشان مي دهد او همزمان با بهبود اوضاع مالي اش که از چاپ آثارش و البته تعويض حساب شده زنان متول همراهش ناشي مي شود،از آن که تنها در پي حقيقت ناب باشد،فاصله مي گيرد،حقيقتي که به سهولت دست يافتني نيست.
در اين داستان از قول هنري چيتانسکي که اينجا نقش سردبير مجله ادبي متوسط القدر "مدفلاي" را دارد،مجله اي که اولين شعرهاي راندل هريس،کارمند کشتي سازي در آن چاپ شده،چنين مي خوانيم:"وقتي رشد کردي،نمايشنامه به پدرت شليک کن،به زمين و زمون شليک کن،به آزاد ي شليک کن را مي نويسي و در برادوي به مدت طولاني روي صحنه مي بري،نمايشي که همه چيز دارد:يه چيزي براي انقلابي ها،يه چيزي براي مرتجع ها،يه چيزي براي دوستداران کمدي،يه چيزي براي دوستداران درام،و حتي يه چيزي براي روشنفکرها."و به اين ترتيب حرکت از آرمانگرايي به محافظه کاري و فاصله گيري از اصل خويش را شرح مي دهد.بوکفسکي داستان را اينگونه به پايان مي برد:نويسنده اي فقير که آثارش به مدد دوستش،هنري چيتانسکي خواننده يافته،امروز که بر تپه هاي هاليوود صاحب کاخ نشان دار شده،حاضر نيست چيتانسکي را به حضور بپذيرد و او را به منزلش راه دهد.چيتانسکي نسخه اي از مجله "مدفلاي" را که با اولين شعرهاي هريس براي امضا آورده است،با خود برمي گرداند تا آن را از طريق پست براي امضا بفرستد و البته در اين اقدام،هزار نشانه و طعن و اشارت نهفته است.
داستان هاي بوکفسکي جاندار و پرقدرتند و بيش از هر چيز مملو از عناصر شناخت درباره نحله اي از آفرينندگان و خالقان آثار ادبي،هنري و فرهنگي جامعه آمريکا،به ويژه کساني که به نوعي بر نظم جاري جامعه شوريده اند؛مطالبي که کمتر به فارسي نوشته يا برگردانده شده اند.به همين دليل است که بايد حسن انتخاب بهمن کيارستمي را ستود و به نشر ماه ريز هم که کتاب را در قطع شيک جيبي و با بهاي شيرين 850 تومان به چاپ رسانده،دست مريزاد گفت.داستان هاي موسيقي آب گرم اگر با چشم بصيرت خوانده شود،آموزنده،جان افزا و جذابند.موسيقي آب گرم،نام يکي از دو کتابي است که کيارستمي از ميان آنها،اين 12 داستان را براي ترجمه به فارسي برگزيده يا شايد هم 12 داستان از ترجمه هايش مجوز چاپ گرفته اند.بنابراين خواننده مکرم نبايد بي جهت درصدد يافتن داستان کوتاه موسيقي آب گرم برآيد که دست خالي باز مي گردد.شنيدم کتاب اخيرا به چاپ دوم نيز رسيده که از هر نظر جاي خرسندي دارد.
